2026, Vol. 12, Issue 1, Part A

author(s)
Jayarama U

abstract
आयुर्वेदशास्त्रे अग्नेः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति | सर्वे जीविनः विविधपोषकद्रव्ययुक्तमन्नं भुञ्जते, तस्य च जठरमार्गे(अन्नवहस्रोतः) अग्नेः महत्त्वपूर्णं स्थानं चोपयोगं च दृश्यते | ‘अग्नि’ – इत्यस्य नाम्नः अग्निः, अग्निरूपः, वह्निः इति सामान्यः अर्थं ददाति | किन्तु आयुर्वेदे जीवनशरीरे यत् पाचन-परिवर्तन-ऊर्जाविनियोगादिकं नियच्छति तान्यनेकविधानि तत्त्वानि अग्निशब्देन अभिधीयन्ते | अग्नेः वर्तमानान् पोषकद्रव्यसमूहान् शरीरयोग्यं कर्तुं यः आन्तरः जठराग्निः सहायतां करोति, स एव आरोग्यस्य आधारभूतम् तत्त्वम् | अग्नेः त्रयः विभागाः – जठराग्निः, भूताग्निः, धात्वाग्निः इति | एतेषां सम्यक् क्रिया शरीरधारणस्य स्वास्थ्यस्य च मूलं मन्यते | प्राणस्य, बलस्य, आरोग्यस्य, दीर्घायुषः कारणं अग्निः एव | यथोचितमन्नसेवनमपि अग्नेः स्वस्थतां प्रति आश्रितम् | अग्नेः विकृतिः अम्लपित्तम्, अपचनम्, आलस्यम्, अल्पबलत्वम्, रोगप्रतिरोधक्षमत्वक्षयः च जनयितुं शक्नोति | अतः आयुर्वेदे सम्यक् अग्निधारणम् उत्तमस्वास्थ्यस्य अनिवार्यः उपादानम् इति प्रतिपाद्यते | अग्नेः महत्त्वं निरूपयन् आचार्यः चरकः अवदत् – यदा अग्नेः क्रिया निरुद्धा तदा मनुष्यः प्राणान् त्यजति; यदा अग्निः साम्यावस्थायां विद्यते तदा सः निरामयः, दीर्घायुः, सुखी, च भवति | यदि तु पुरुषस्य अग्निः दूषितः भवति, तर्हि तस्य सम्पूर्णः चयापचयव्यापरः विघटितः भवति, येन रोगाः तथा च दुर्बलस्वास्थ्यं जायते | अतः अग्निः जीवनस्य मूलम् इति परिगण्यते |