2020, Vol. 6, Issue 5, Part A

author(s)
डॉ. सीहेच् पवन् कुमारः

abstract
संस्कृतसाहित्ये अष्टादश संख्यायाः एकः पवित्रार्थः अस्ति । महाभारते विद्यामानानि पर्वाणि अष्टादश । भगवद्गीतायाम् अध्यायसंख्या अष्टादशैव । विद्यानां संख्या अष्टादशैव । एतेषां परिशीलनेन अष्टादशपुराणसंख्यायां महत्त्वपूर्णहस्यमेकं निक्षिप्तं भवतीति अवगम्यते । अष्टादशसंख्यायां रहस्यं एवमेव वक्तुं शक्यतेपंचज्ञानेन्द्रियाणि, पंचकर्मेन्द्रियाणि, पंचप्राणाः, मनः, बुद्धिः, अहंकारः एते अष्टादशतत्त्वान्येव । एतेषां सहयोगेन आत्मा स्वस्य क्रियाकलापसंपन्यनुक्तो भवति । अखण्डरूपेण विराजमानः आत्मा निरवयवतत्त्वयुक्तोऽपि भूतस्थितेः, देवस्थितेः तथा ब्रह्मस्थितेः कारणं तस्य अष्टादशशस्वरूपमेव भवति । एवं आत्मविद्यानुसारेण पुराणानां संख्या अष्टादशैव सम्प्रचितं भवति । पुराणानि न केवलं लौकिकविद्याप्रबोधकानि अपि तु आत्मविद्याप्रबोधकानि इति वक्तुं शक्यते । एतादृश विशिष्टलक्षणयुक्ताम् अष्टादशशंख्या प्रमाणीकृत्य व्यासः अष्टादशपुराणान्यरचयत् । एतेषु अष्टादशपुराणेषु रत्नतुल्यं पुराणम् श्रीमद्भागवतम् । पुराणेऽस्मिन् सम्पूर्णनिबद्धः सृष्टिभेदान् यथामिति परिशीलनमेव मदीय शोधप्रत्रस्य प्रधानोद्देश्यः ।