Contact: +91-9711224068
International Journal of Sanskrit Research
  • Printed Journal
  • Indexed Journal
  • Refereed Journal
  • Peer Reviewed Journal

Impact Factor (RJIF): 8.4

International Journal of Sanskrit Research

2020, Vol. 6, Issue 4, Part A

चार्वाकीयस्वभाववाद-सांख्यीयपरिणामवादयोः तुलनात्मकमध्ययनम्

सुरजरायः

जगदुत्पत्तेर्व्याख्याने चार्वाकाः कार्य-कारणसिद्धान्तं न स्वीकृतवान्। ते कथितवन्तः स्वभावादेव जगद्वैचित्र्यस्योत्पत्तिरभूत्। स्वभाव एव जगतः कारणं वर्तते – स्वभावो जगतः कारणम् इति। लोकायतिका मन्यन्ते यत् जगदुत्पत्तिविषये कार्य-कारणस्यावश्यकता नास्त्येव। यतोहि कारणं विना एव जगतः सर्वमेव स्वभावादेव जायते। कारणं विनैव कार्य्यं भवति इति स्वभाववादिनः। तथा हि – माधुर्यमिक्षौ कटुतां मरीचे स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तमिति। अपरस्मिन् पक्षे सांख्यीयपिरणामवादस्तु कार्यकारणात्मकं मन्यते। तथापि निरीश्वरवादिसांख्याचार्यैः परिणामस्वभावस्य शक्तिं स्वीकृत्य सन् स्वभाववादस्य तुल्यमभवत्। सांख्यकारिकायामाह –
“वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य।
पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य।।”
अर्थात् यथाऽचेतनस्य क्षीरस्य प्रवृत्तिस्तु स्वभावाज्जायते, तथैव जड़स्वभावयुता प्रकृतिरपि स्वभावादेव पुरुषस्य मोक्षनिमित्तं प्रवृत्तिर्भवति। अत्र हि चार्वाकीयस्वभाववादेन सह सांख्यीयपरिणामवादस्य सादृश्यता वैसादृश्यता च वर्णीयते। अपि च स्वभाववादस्य प्रतिष्ठां क्रियते।
Pages : 05-09 | 691 Views | 111 Downloads
How to cite this article:
सुरजरायः. चार्वाकीयस्वभाववाद-सांख्यीयपरिणामवादयोः तुलनात्मकमध्ययनम्. Int J Sanskrit Res 2020;6(4):05-09.
International Journal of Sanskrit Research

International Journal of Sanskrit Research


Call for book chapter
International Journal of Sanskrit Research
Journals List Click Here Research Journals Research Journals
Please use another browser.