2014, Vol. 1, Issue 1, Part A

author(s)
Sukul Tudu

abstract
वैदिकसाहित्यानन्तरं धर्मशास्त्रस्य भारतीयसमाजसंस्कृतौ अद्वितीयं स्थानं वर्तते। एतेषु धर्मग्रन्थेषु अन्यतमं मनुस्मृतिः । अस्मिन् स्मृतिशास्त्रे जीवन-जीविका-राजनीति-आध्यात्म-नैतिक-आदर्शाः, धार्मिक-सामाजिक-पारिवारिक-जीवन-अभ्यासाः, रीति-नीति-संस्कार-व्रत-पूजनासु सुन्दरं चित्रणं कृतम् अस्ति । यत् व्यक्तिं आदर्शमानवरूपेण विकसितुं साहाय्यं करोति। मनुसंहितायां वर्णितेषु विविधविषयेषु संस्कार: एकः विषयः अस्ति । धार्मिकाचारसिद्धान्तानुसारं हिन्दुनां स्थूलसूक्ष्मशरीरस्य समग्रमानसिकशारीरिक शुद्ध्यर्थं ये शुभसंस्काराः कार्याणि च आयोज्यन्ते ते संस्कारः इति उच्यन्ते । आचार्य शाबर स्वामी उक्तं-“ संस्कार नाम स भवति यस्मिन जाते पदार्थो भवति योग्य:” । मनुसंहिता इत्येतदतिरिक्तं नानाशास्त्रेषु संस्कारस्य नियमाः उल्लिखिताः सन्ति । तस्मिन् काले मानवसमाजस्य जातिमाश्रित्य संस्कारा प्रचलन्ति स्म । परन्तु वर्तमानकाले विभिन्नसमुदायेषु न्यूनाधिकं धार्मिकानुष्ठानानि भवन्ति हिन्दुभिः यथा मनुसंहितायां उल्लिखितानि दशविधाः संस्काराः अधोलिखिताः।